Złożona i niejednoznaczna , realizowana na rozmaitych poziomach przekazu i
odbioru sztuka współczesna częściej kieruje uwagę na działanie, na sam proces
tworzenia niż na końcowy efekt.
Performance jako swoista krzyżówka rozmaitych form artystycznej wypowiedzi angażuje
wiele pokładów percepcji stwarzając tym samym wyjątkowe możliwości bezpośredniej
konfrontacji i komunikacji z ludzkimi sprawami.
Trudno jednak, a może i coraz trudniej, o klarowną definicję tej formy sztuki.
Analizując pokazy performerów, a także te prezentacje, które wokół sztuki performance
narastają zauważamy, jak bardzo rozszerza się obszar twórczej penetracji obejmującej
zasięgiem coraz odleglejsze pola refleksji. Anektowanie działań przynależnych
innym kierunkom sztuki, wprowadzanie nowoczesnych mediów, wprzęgnięcie wszelkich
możliwych przedmiotów, żywiołów ognia, wody i powietrza, elementów tańca, teatru
i muzyki niezmiernie rozszerza przestrzeń artystycznych poszukiwań czyniąc niejednokrotnie
z performance pokaźnych rozmiarów widowisko.
W ujęciu historycznym performance krystalizuje się w latach sześćdziesiątych
naszego wieku sytuując się na osi wyznaczonej przez odkrycia i doświadczenia
futurystów, ekscentryczne prowokacje dadaistów, malarstwo gestu, events fluxusu,
happening, na osi wykreślanej przez wszystkie te realizacje, które tworzą sztukę
żywą , sięgającą do obszarów pozaartystycznych, wychodzącą poza tradycyjne formy
wypowiedzi, poza tradycyjne uwarunkowania społeczne.
Mówiąc więc o performance nie mamy na myśli zjawiska jednorodnego i to nie tylko
ze względu na charakterystyczną dla tej formy multimedialność. Postrzegamy go
w różnych odmianach wynikających z uwarunkowań zewnętrznych, obiektywnych jak
również mających źródło w indywidualnych, subiektywnych doświadczeniach artysty,
w jego psychice i temperamencie.
Ale sztukę w jakimś sensie tworzy także jej odbiorca. I chociaż nie ma jednego
punktu patrzenia, a doświadczenia ludzi są nieporównywalne, coraz trudniej jest
szokować, lub choćby tylko zadziwiać publiczność.
Wydaje się, że wszystkie konwencje zostały już przełamane, wszystkie języki
użyte, manifesty wykrzyczane, a jednak wciąż odkrywamy obszary niedopowiedzeń,
niewyczerpany potencjał możliwych sytuacji i faktów , na który zareaguje artysta.
Angażując swe ciało, intelekt i emocje podejmuje ryzyko bezwzględnego otwarcia
się na ciąg zdarzeń nie do końca sprecyzowanych, na przypadek, na nie zawsze
dające się przewidzieć reakcje odbiorcy.
Swobodny dobór środków pozwala kontaktować się z widzem tu i teraz, w konkretnej
przestrzeni i miejscu, w realnym czasie .Formuła performance zakłada szczególny
udział publiczności, która poprzez swą obecność, mniej lub bardziej prowokowane
współuczestnictwo intensyfikuje skalę emocjonalnych doznań. Komunikacja interpersonalna
wyklucza dystans.
Oglądanie i bycie oglądanym, wzajemne przekazywanie energii, współbrzmienie
własnego ja artysty z ja innej osoby, wszystko to sprawia, że w spontanicznym
akcie kreacji można doświadczyć przejmującego wrażenia ingerencji w cudzą tożsamość.
Ja jednego i drugiego odsłania się w działaniu. Performance, który przekracza
granice sztuki sięgając do rzeczywistości pozaestetycznej, realizuje się w kontekście
zwyczajnych epizodów codziennego życia, w obszarze wydarzeń realnych, doświadczanych
powszechnie. Ale dopiero artysta, tym powszechnie doświadczanym faktom, nadaje
wymiar szczególny, kształtuje je w nowy, zaskakujący sposób.
W poszukiwaniu prawdy dobiera najwłaściwsze środki ekspresji dla swej wypowiedzi.
Ujawniając nowe sensy i wartości kieruje naszą wyobraźnię poza sferę prostych
skojarzeń w stronę przekazu metaforycznego. Możliwość reagowania na wydarzenia
społeczne i polityczne jak również ingerowania w nie pozwala twórcy zachować
poczucie zaangażowania, wolności i bezkompromisowości.
Sposób traktowania siebie pozwala artyście przekraczać kulturowe tabu. Czasami
wystarczy po prostu być . Intymne doświadczenia wystawione na widok publiczny,
manifestowanie własnej osobowości, eksploatowanie własnej biografii i prywatności
codziennego życia składają się na materię i tworzywo dzieła.
Artysta używa siebie jako medium. Jego ciało zmienia się w znak, nośnik znaczeń,
miarę ludzkiej egzystencji.
Performance ze swymi licznymi nurtami wykazuje charakter ewolucyjny co sprawia,
że pozostaje sztuką aktualną i dynamiczną, będącą w mocy ujawniać problemy ważkie
dla niej samej, dla odbiorcy i dla samego artysty.
Grażyna Borowik